Shloka 51
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
दुर्गके चारों ओर खाईं खुदवाना
bhīṣma uvāca | durge cāroṃ ora khāīṃ khudvānā, senā kā yuddha ke liye susajjita honā tathā raṇapayātrā karnā, coroṃ aura bhayānaka jaṅgalī luṭeroṃ dvārā śatru ke rāṣṭra ko pīḍā denā, āga lagāne vāle, jahar dene vāle, chadmaveṣadhārī logoṃ dvārā bhī śatru ko hāni pahuṃcānā tathā eka-eka śatrudala ke pradhāna-pradhāna logoṃ meṃ bhed utpanna karnā, phasal aura paudhoṃ ko kāṭ lenā, hāthiyoṃ ko bhaṛkānā, logoṃ meṃ ātaṅka utpanna karnā, śatruoṃ meṃ anurakta puruṣa ko anunaya ādike dvārā phoṛ lenā aura śatrupakṣa ke logoṃ meṃ apne prati viśvāsa utpanna karānā—ādi upāyoṃ se śatru ke rāṣṭra ko pīḍā dene kī kalā kā bhī brahmājī ke ukta grantha meṃ varṇana kiyā gayā hai || 48–50 || saptāṅgasya ca rājyasya hāsa-vṛddhi-samañjasam | dūtasāmarthya-saṃyogāt sa-rāṣṭrasya vivardhanam | śatru-mitra-madhyasthānāṃ vistareṇa samyak vivecanam, balavān śatruoṃ ko kucal ḍālne tathā unse ṭakkar lene kī vidhi—ādikā ukta grantha meṃ varṇana kiyā gayā hai ||
Bhīṣma nói: “Trong trước tác được truyền là của Brahmā cũng mô tả như một nghệ thuật trị quốc: củng cố thành lũy bằng cách đào hào bao quanh; giữ quân đội sẵn sàng cho chiến trận và xuất chinh; quấy nhiễu vương quốc địch bằng bọn trộm cướp và lũ cướp rừng đáng sợ; làm hại địch cả bằng kẻ phóng hỏa, kẻ đầu độc và những kẻ cải trang; gieo bất hòa giữa các thủ lĩnh chủ chốt của từng đạo quân địch; chặt phá mùa màng và cây cỏ; kích động voi; gieo rắc kinh hoàng trong dân chúng; dùng lời lẽ và lợi lộc để lôi kéo những kẻ trong doanh trại địch vốn ngả lòng về phía mình; và gây dựng lòng tin đối với mình trong hàng ngũ phe đối phương. Cũng trong tác phẩm ấy còn giảng về sự hưng, suy và thế quân bình của một vương quốc gồm bảy chi phần; sự mở rộng lãnh thổ và nguồn lực nhờ năng lực của sứ giả; sự thẩm định tường tận và đúng đắn về kẻ thù, đồng minh và kẻ trung lập; cùng những phương cách nghiền nát đối thủ mạnh hoặc đối mặt trực tiếp với họ.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma summarizes a classical manual of polity: a king must understand both defensive preparedness (forts, moats, army readiness) and the full spectrum of political instruments—diplomacy, intelligence, and even disruptive measures—while also maintaining the state’s seven limbs in balanced condition and judging correctly among enemies, allies, and neutrals.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma is advising Yudhishthira. Here he cites an authoritative ‘Brahma’ treatise to list practical techniques for weakening an enemy realm and to outline broader topics of governance: the seven-limbed state, the role of envoys, and strategic evaluation of rival powers.