Shloka 31
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
मोक्षस्यास्ति त्रिवर्गोडन्य: प्रोक्त: सत्त्वं रजस्तम: । स्थान वृद्धि: क्षयश्वैव त्रिवर्गश्वैव दण्डज:
bhīṣma uvāca | mokṣasyāsti trivargo 'nyaḥ proktaḥ sattvaṁ rajas tamaḥ | sthānaṁ vṛddhiḥ kṣayaś caiva trivargaś caiva daṇḍajaḥ ||
Bhīṣma nói: “Ngoài giải thoát, còn có một bộ ba khác được dạy: sattva, rajas và tamas. Lại có một bộ ba phát sinh từ hình phạt (kỷ cương của vương quyền): sự ổn định của trật tự, sự tăng trưởng của người chính trực, và sự suy tàn của kẻ ác.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes two kinds of ‘triads’: the psychological triad of the guṇas (sattva–rajas–tamas) and a practical triad produced by daṇḍa (state discipline)—maintaining stability, promoting the righteous, and reducing the wicked—showing how inner qualities and outer governance both shape dharma.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and rulership, Bhishma continues advising Yudhishthira, explaining conceptual frameworks: beyond moksha, one may analyze conduct through the guṇas, and one may also evaluate royal policy through the three effects of punishment—order, uplift of the good, and suppression of wrongdoing.