Shloka 16
राजधर्मस्य नवनीतम्—रक्षा, दण्ड, चार, उत्थान
Rājadharma’s ‘Essence’: Protection, Punishment, Intelligence, and Royal Diligence
उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यश: । प्रधर्षणीय: शत्रूणां भुजड़ इव निर्विष:,“जो राजा उद्योगहीन होता है, वह बुद्धिमान होनेपर भी विषहीन सर्पके समान सदैव शत्रुओंके द्वारा परास्त होता रहता है
utthānahīno rājā hi buddhimān api nityaśaḥ | pradharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ bhujaṅga iva nirviṣaḥ ||
Bhīṣma nói: Dẫu là bậc quân vương thông tuệ, nếu thường xuyên thiếu chí tiến thủ và không chịu nỗ lực, thì sẽ trở thành kẻ dễ bị quân thù khuất phục—như con rắn đã mất nọc độc. Lời dạy là: trí tuệ không đi cùng sự nghiệp bền bỉ thì không thể giữ vững vương quyền; sức mạnh phải được nâng đỡ bằng hành động cảnh giác không ngừng.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s intelligence alone is insufficient; without continual initiative and energetic action (utthāna), he becomes vulnerable and easily subdued by enemies—like a venomless snake that cannot deter attackers.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma advises the king on practical governance: he warns that habitual inactivity undermines authority and invites aggression, using a vivid simile to stress the need for constant vigilance and effort.