Shloka 23
Śara-śayyā-sthita-bhīṣma-saṃvāda-prastāvaḥ
The Prelude to Questioning Bhīṣma on the Bed of Arrows
जनार्दन! शिष्ट पुरुषोंने जिस धर्मका उपदेश किया है, वह भी मेरे हृदयमें स्फुरित हो रहा है। देश, जाति और कुलके धर्मोंका भी इस समय मुझे पूर्ण ज्ञान है ।।
bhīṣma uvāca |
janārdana! śiṣṭa-puruṣaiḥ yo dharma upadiṣṭaḥ sa me hṛdi sphurati | deśa-jāti-kula-dharmāṇām api etasmin kāle me pūrṇaṃ jñānam asti ||
caturṣv āśrama-dharmeṣu yo 'rthaḥ sa ca hṛdi sthitaḥ | rāja-dharmān sakalān avagacchāmi keśava |
yuvaiva asmi samāvṛttas tvad-anudhyāna-bṛṃhitaḥ | dātuṃ śreyaḥ samartho 'smi tvat-prasādāj janārdana ||
Bhīṣma nói: “Hỡi Janārdana, pháp (dharma) do những bậc quân tử tinh luyện và có kỷ luật truyền dạy nay đang rung động rõ rệt trong tim ta. Lúc này ta cũng có tri kiến trọn vẹn về những bổn phận theo vùng đất, cộng đồng và dòng tộc. Ý nghĩa chân thật trong pháp của bốn giai đoạn đời sống (āśrama) đã an lập trong tim ta. Hỡi Keśava, ta thấu hiểu toàn thể đạo trị quốc (rājadharma). Tựa như ta đã trở lại tuổi xuân, được tăng trưởng nhờ thiền niệm về Ngài; nhờ ân sủng của Ngài, hỡi Janārdana, ta có thể ban truyền điều thật sự lợi ích.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma affirms that true dharma is grasped through the guidance of exemplary elders and becomes inwardly realized; he claims clarity about duties across the four āśramas and especially about rāja-dharma, and credits Krishna’s grace and contemplation for his renewed capacity to teach what is truly beneficial.
In the Shanti Parva setting, Bhishma—lying on the bed of arrows and instructing Yudhishthira’s side—addresses Krishna, stating that the principles of dharma and governance have become fully clear to him and that, empowered by meditation on Krishna, he is ready to deliver authoritative instruction.