Shloka 69
Bhīṣma’s Śara-śayyā Stuti to Vāsudeva and Yogic Preparation for Dehotsarga
Body-Relinquishment
ब्राह्मण जिनके मुख हैं, सम्पूर्ण क्षत्रिय-जाति भुजा है, वैश्य जंघा एवं उदर हैं और शाद्र जिनके चरणोंके आश्रित हैं, उन चातुर्वर्ण्यरूप परमेश्वरको नमस्कार है ।। यस्यानग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षिति: । सूर्यश्षक्षुदिश: श्रोत्रे तस्मै लोकात्मने नमः,अग्नि जिनका मुख है, स्वर्ग मस्तक है, आकाश नाभि है, पृथ्वी पैर है, सूर्य नेत्र हैं और दिशाएँ कान हैं, उन लोकरूप परमात्माको प्रणाम है
yasya brāhmaṇā mukham, samastā kṣatriya-jātiḥ bhujā, vaiśyā jaṅghā udaram ca, śūdrāś ca yasya caraṇāśritāḥ; taṃ cāturvarṇya-rūpaṃ parameśvaraṃ namaskurmi. yasyāgnir āsyaṃ dyauḥ mūrdhā khaṃ nābhiś caraṇau kṣitiḥ; sūryaś cakṣuḥ diśaḥ śrotre; tasmai lokātmane namaḥ.
Bhīṣma cúi lạy Đấng Tối Thượng được quán tưởng như chính thân thể của xã hội và vũ trụ: Bà-la-môn là miệng Ngài, Sát-đế-lỵ là đôi tay, Phệ-xá là đùi và bụng, còn Thủ-đà là những kẻ nương tựa nơi bàn chân Ngài. Lại đảnh lễ Thế Gian Tự Ngã: lửa là miệng, trời là đầu, hư không là rốn, đất là chân, mặt trời là mắt, và các phương là tai của Ngài.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a unitive vision: the Supreme Self pervades both society and the cosmos. By portraying the four varṇas and the elements as limbs of one Lord, it frames dharma as coordinated duty within an interconnected whole, grounded in reverence rather than rivalry.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs on dharma while lying on the bed of arrows. Here he offers a devotional salutation, describing the Lord as the embodiment of the social order (cāturvarṇya) and as the cosmic person whose body is fire, heaven, space, earth, sun, and the directions.