Shloka 103
(यं योगिन: प्राप्तवियोगकाले यत्नेन चित्ते विनिवेशयन्ति । सतं पुरस्ताद्धरिमीक्षमाण: प्राणाउ्जहौ प्राप्तपफलो हि भीष्म: ।।) योगी पुरुष प्राणत्यागके समय जिन्हें बड़े यत्नसे अपने हृदयमें स्थापित करते हैं, उन्हीं श्रीहरिको अपने सामने देखते हुए भीष्मजीने जीवनका फल प्राप्त करके अपने प्राणोंका परित्याग किया था ।। तस्मिन्नुपरते शब्दे ततस्ते ब्रह्मवादिन: । भीष्म वाम्भिबष्पकण्ठास्तमानर्चुर्महामतिम्,जब भीष्मजीका बोलना बंद हो गया, तब वहाँ बैठे हुए ब्रह्मवादी महर्षियोंने आँखोंमें आँसू भरकर गद्गद कण्ठसे परम बुद्धिमान् भीष्मजीकी भूरि-भूरि प्रशंसा की
yaṁ yoginaḥ prāptaviyogakāle yatnena citte viniveśayanti | sataṁ purastād dharim īkṣamāṇaḥ prāṇān jahau prāptaphalo hi bhīṣmaḥ || tasminn uparate śabde tatas te brahmavādinaḥ | bhīṣmaṁ vāmbhibāṣpakaṇṭhās tam ānarcur mahāmatim ||
Vaiśampāyana nói: Vào khoảnh khắc lìa đời—khi các giác quan và sinh khí bắt đầu phân ly—điều mà các hành giả yoga gắng sức an trú trong tim, chính là Hari mà Bhīṣma thấy đứng trước mặt. Đã đạt được quả chân thật của đời người như vậy, Bhīṣma buông bỏ hơi thở sinh mệnh. Khi lời ông lặng hẳn, các bậc hiền triết thông đạt Phạm (Brahman) ngồi đó, mắt đẫm lệ, nghẹn ngào, cung kính tán dương Bhīṣma đại trí.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse presents an ideal of conscious dying: the mind fixed on the divine (Hari) at the final moment. Bhīṣma’s end is portrayed as the ‘fruit of life’—a culmination of dharma, self-mastery, and devotion—showing that inner orientation at death reflects one’s lifelong discipline and values.
Bhīṣma, lying on his bed of arrows, completes his instruction and then falls silent. As he beholds Hari before him, he relinquishes his life-breaths. The assembled sages, overwhelmed with emotion, honor and praise him for his greatness and wisdom.