Shloka 1

Devanagari script

अत अष्टपञ्चाशर्दाधिकत्रिशततमोब् ध्याय: नागराजके दर्शनके लिये ब्राह्मणकी तपस्या तथा नागराजके परिवारवालोंका भोजनके लिये ब्राह्मणसे आग्रह करना भीष्म उवाच अथ तेन नरश्रेष्ठ ब्राह्मणेन तपस्विना । निराहारेण वसता दु:खितास्ते भुजड़मा:,भीष्मजी कहते हैं--नरश्रेष्ठ]!ी तदनन्तर गोमतीके तटपर रहता हुआ वह ब्राह्मण निराहार रहकर तपस्या करने लगा। उसके भोजन न करनेसे वहाँ रहनेवाले नागोंको बड़ा दुःख हुआ

Transliteration

Bhīṣma uvāca: atha tena naraśreṣṭha brāhmaṇena tapasvinā | nirāhāreṇa vasatā duḥkhitās te bhujaṅgamāḥ ||

Translation

Bhīṣma nói: Bấy giờ, vị Bà-la-môn khổ hạnh, bậc ưu tú trong loài người ấy, ở lại nơi đó và tu khổ hạnh mà không dùng một chút thức ăn nào. Vì ông không ăn, các loài rắn Nāga cư trú tại chốn ấy vô cùng đau buồn—một thế giằng co về đạo lý hiện ra giữa lời nguyện khổ hạnh của người tu và nỗi khổ mà nó vô tình gây nên cho những hữu tình khác vốn nương theo trật tự thường nhật của hiếu khách và trao đổi.

Word by Word

अथthen

तेनby him / by that

नरश्रेष्ठO best of men

ब्राह्मणेनby the Brahmin

तपस्विनाby the ascetic

निराहारेणwithout food; fasting

वसताdwelling; while residing

दुःखिताःdistressed

तेthey

भुजङ्गमाःserpents

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

Bhīṣma

brāhmaṇa (ascetic)

bhujaṅgamāḥ / nāgāḥ (serpents)

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Geographic Context

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

Austerity (tapas) is powerful, but dharma also considers the unintended suffering one’s practices may cause to other beings; ethical life requires balancing personal vows with compassion and the welfare of those affected.

What is happening in the narrative?

Bhishma narrates that an ascetic Brahmin stays fasting in a place inhabited by serpents; his refusal to eat causes the resident nāgas to become distressed, setting up their later response and interaction with him.