Shloka 11
Prāyaścitta-vidhāna: Tapas, Dāna, Vrata, and Proportional Expiation (प्रायश्चित्तविधानम्)
स एव धर्म: सो<धर्मो देशकाले प्रतिष्ठित: । आदानमनृतं हिंसा धर्मो ह्यावस्थिक: स्मृत:
sa eva dharmaḥ so 'dharmaḥ deśa-kāle pratiṣṭhitaḥ | ādānam anṛtaṃ hiṃsā dharmo hy āvasthikaḥ smṛtaḥ ||
Vyāsa nói: “Chính một hành vi ấy có thể thành dharma hay adharma tùy theo nơi chốn và thời điểm mà nó được đặt vào. Lấy vật chưa được cho, nói điều không thật, thậm chí dùng bạo lực—dẫu thường bị lên án—vẫn được ghi nhớ là dharma khi được thực hiện trong những hoàn cảnh đặc biệt.”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Dharma is not always a fixed label attached to an action; the same deed can be righteous or unrighteous depending on deśa (place), kāla (time), and āvasthā (circumstance). Hence even acts normally classed as wrong—taking, lying, or violence—may become duty in exceptional conditions (especially in crisis or governance contexts).
In the Shānti Parva’s instruction on conduct and governance, Vyāsa articulates a principle of contextual judgment: moral evaluation must consider circumstance. This frames later discussions on emergency duty (āpaddharma) and the hard choices faced by rulers and protectors of society.