Shloka 896
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
पञठ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरि: | अधिष्ठान, कर्ता, भिन्न-भिन्न प्रकारके करण, नाना प्रकारकी अलग-अलग चेष्टाएँ तथा पाँचवाँ दैव--इन पाँच कारणोंके रूपमें सर्वत्र श्रीहरि ही विराजमान हैं
pañcakāraṇasaṅkhyāto niṣṭhā sarvatra vai hariḥ | adhiṣṭhānaṃ kartā bhinna-bhinna-prakārakaṃ karaṇaṃ nānā-prakārāḥ pṛthak-pṛthag ceṣṭāḥ tathā pañcamaṃ daivam—eteṣu pañcasu kāraṇeṣu rūpeṇa sarvatra śrīharir eva virājamānaḥ ||
Vaiśaṃpāyana nói: Hari hiện diện khắp nơi như chính nguyên lý được nhận biết qua năm nhân của hành động. Với tư cách “nền tảng” (thân-trường), với tư cách “tác nhân” (kẻ làm), với tư cách các “công cụ” sai biệt, với tư cách những “nỗ lực” muôn hình, và với tư cách nhân thứ năm—định mệnh hay thần ý—chính Śrī Hari ngự trong tất cả những hình thái ấy.
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
All action is understood through five causal factors—basis (adhiṣṭhāna), agent (kartā), instruments (karaṇa), efforts (ceṣṭā), and destiny/providence (daiva)—and the Lord (Hari) pervades them all. Ethically, this discourages both fatalism and egoism: one must act responsibly using one’s capacities, while recognizing limits and the divine support underlying outcomes.
Vaiśaṃpāyana continues a didactic exposition in Śānti Parva, presenting a philosophical account of how actions arise. The passage reframes causation in moral terms, teaching that multiple conditions contribute to results and that the divine presence is immanent within those conditions.