Shloka 9
Atithi’s Direction to the Nāga-sage Padma at Naimiṣa (अतिथ्युपदेशः—नैमिषे पद्मनागोपाख्यानप्रस्तावः)
तस्येदानीं तमस: सम्भवस्य पुरुषस्य ब्रह्मयोने-ब्रह्मण: प्रादुर्भावे स पुरुष: प्रजा: सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज । ततो भूतसर्गेषु सृष्टेषु प्रजाक्रमवशाद् ब्रह्मक्षत्रमुपातिषछठत् | यः सोमस्तद् ब्रह्म यद् ब्रद्यम ते ब्राह्मणा यो<ग्निस्तत् क्षत्रं क्षत्राद् ब्रह्म बलवत्तरम् । कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा ।॥ ब्राह्मणेभ्य: परं भूत॑ नोत्पन्नपूर्व दीप्यमानेडग्नौ जुहोति । यो ब्राह्मणमुखे जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि भूतसर्ग: कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं धार्यत इति मन्त्रवादोडपि हि भवति
tasye'dānīṁ tamasaḥ sambhavasya puruṣasya brahmayoneḥ brahmaṇaḥ prādurbhāve sa puruṣaḥ prajāḥ sisṛkṣamāṇo netrābhyām agnīṣomau sasarja | tato bhūtasargeṣu sṛṣṭeṣu prajākramavaśād brahmakṣatram upātiṣṭhat | yaḥ somaḥ tad brahma yad brahma tad brāhmaṇāḥ yo'gnis tat kṣatraṁ kṣatrād brahma balavattaram | kasmād iti lokapratyakṣaguṇam etat tad yathā | brāhmaṇebhyaḥ paraṁ bhūtaṁ notpannapūrvaṁ dīpyamāne'gnau juhoti | yo brāhmaṇamukhe juhotīti kṛtvā bravīmi bhūtasargaḥ kṛto brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṁ dhāryata iti mantravādo'pi hi bhavati |
Arjuna nói: “Khi Brahmā hiển lộ từ Nhân Thể nguyên sơ ấy—đấng sinh từ ‘dạ con của Brahman’ và trỗi dậy từ nguồn của bóng tối—muốn tạo dựng chúng sinh, Nhân Thể ấy đã sinh ra Agni và Soma từ đôi mắt của mình. Rồi khi cuộc tạo lập các yếu tố đã vận hành, theo trật tự sinh thành của muôn loài, hai trật tự xuất hiện: Brahman (nguyên lý tư tế) và Kṣatra (quyền lực vương giả). Soma là Brahman, và Brahman là Brāhmaṇa; Agni là Kṣatra, là giai tầng Kṣatriya. Tuy vậy, Brahman mạnh hơn Kṣatra. Nếu hỏi ‘vì sao?’, điều ấy hiển nhiên trước mắt thế gian: chưa từng có hữu tình nào sinh ra cao hơn Brāhmaṇa. Ai dâng cúng vào miệng một Brāhmaṇa thì như dâng cúng vào ngọn lửa rực cháy. Với sự hiểu biết ấy, ta nói như vậy. Brahmā đã tạo dựng các loài và đặt chúng vào đúng vị trí của mình, nhờ đó ba cõi được nâng đỡ—lời của mantra cũng tuyên bố như thế.”
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse grounds social and ritual hierarchy in a cosmogonic myth: Agni and Soma arise from the cosmic Person, and from them emerge Kṣatra and Brahman. It asserts that Brahman (the priestly/spiritual principle, embodied by the Brāhmaṇa) is ‘stronger’ than royal power because society recognizes the Brāhmaṇa as the primary sacrificial recipient—feeding a Brāhmaṇa is likened to offering into sacred fire—and Vedic mantra is cited as supporting this worldview.
Arjuna describes a creation sequence: Brahmā manifests from the primordial Person; Agni and Soma are produced from the Person’s eyes; then, as beings are generated in order, the two powers—Brahman and Kṣatra—appear. Arjuna argues for the precedence and potency of the Brāhmaṇa order by appealing to common observation and sacrificial logic, concluding that Brahmā’s establishment of beings sustains the three worlds, a point reinforced by mantra.