Shloka 8
धर्मद्वारबहुत्वविमर्शः — Reflection on the Many ‘Doors’ of Dharma (Śānti-parva 342)
अर्जुन बोले--भूत, वर्तमान और भविष्य--तीनों कालोंके स्वामी, सम्पूर्ण भूतोंके स्रष्टा, अविनाशी, जगदाधार तथा सम्पूर्ण लोकोंको अभय देनेवाले जगन्नाथ, भगवन्, नारायणदेव! महर्षियोंने आपके जो-जो नाम कहे हैं तथा पुराणों और वेदोंमें कर्मानुसार जो-जो गोपनीय नाम पढ़े गये हैं, उन सबकी व्याख्या मैं आपके मुहसे सुनना चाहता हूँ। प्रभो! केशव! आपके सिवा दूसरा कोई उन नामोंकी व्युत्पत्ति नहीं बता सकता || ५-- ७ || श्रीभगवानुवाच ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु । पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्यौतिषेडर्जुन,श्रीभगवान्ने कहा--अर्जुन! ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, उपनिषद्, पुराण, ज्योतिष, सांख्यशास्त्र, योगशास्त्र तथा आयुर्वेदमें महर्षियोंने मेरे बहुत-से नाम कहे हैं
arjuna uvāca—bhūta-vartamāna-bhaviṣya-tri-kāla-svāmin, sarva-bhūta-sraṣṭṛ, avināśin, jagad-ādhāra tathā sarva-lokābhaya-prada jagannātha, bhagavan nārāyaṇa-deva! maharṣibhir yāni yāni nāmāni tava proktāni, purāṇeṣu vedeṣu ca karmānusāreṇa yāni yāni guhyāni nāmāni paṭhitāni, teṣāṃ sarveṣāṃ vyākhyānaṃ tava mukhāt śrotum icchāmi. prabho keśava! tvad-anyaḥ kaścid eṣāṃ nāmnāṃ vyutpattiṃ vaktuṃ na śaknoti. śrībhagavān uvāca—ṛgvede sa-yajurvede tathā atharva-sāmasu, purāṇe sopaniṣade tathā jyautiṣe ’rjuna, sāṅkhye yoge tathāyurvede maharṣibhir mama bahūni nāmāni proktāni.
Arjuna thưa: “Lạy Đấng làm chủ ba thời—quá khứ, hiện tại và vị lai; Đấng tạo hóa của muôn loài; Đấng bất hoại; chỗ nương tựa của vũ trụ; Jagannātha ban sự vô úy cho khắp các cõi—lạy Nārāyaṇa chí tôn! Các bậc đại hiền đã xưng tụng vô số danh hiệu của Ngài; và trong Purāṇa cùng Veda lại còn có những danh xưng bí mật, được truyền dạy tùy theo luật nghiệp và quả báo. Con nguyện được chính từ miệng Ngài nghe lời giải thích trọn vẹn về tất cả những danh hiệu ấy. Bạch Chúa tể, hỡi Keśava—ngoài Ngài ra không ai có thể nói rõ nguồn gốc và ý nghĩa chân thật của các danh hiệu đó.” Đức Thế Tôn phán: “Này Arjuna, trong Ṛgveda, Yajurveda, Sāmaveda và Atharvaveda; trong các Purāṇa cùng với Upaniṣad; và cũng vậy trong Jyotiṣa, Sāṅkhya, Yoga và Āyurveda—các đại hiền đã tuyên dương nhiều danh hiệu của Ta.”
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes that the Lord’s many names—taught across Vedic and allied traditions—are not mere labels but convey specific theological meanings and functions, often linked to karma and protection. True understanding of these names (their ‘vyutpatti’ and intent) is presented as best received from the Lord Himself, underscoring humility, devotion, and reliance on authoritative revelation.
In Śānti Parva, Arjuna addresses Nārāyaṇa/Keśava with exalted epithets and requests a comprehensive explanation of the divine names mentioned by sages in the Vedas, Purāṇas, and related disciplines. The Lord responds by affirming that many of His names are indeed proclaimed across these scriptures and śāstras, setting the stage for a fuller exposition of those names and their meanings.