Shloka 75
Atithi-prāpti and the Brāhmaṇa’s Deliberation on Triadic Dharma (अतिथिप्राप्तिः धर्मत्रयविचारश्च)
यतोऊहं प्रसृतः पूर्वमव्यक्तात् त्रिगुणो महान् | तस्मात् परतरो यो सौ क्षेत्रज्ञ इति कल्पित:,'पूर्वकालमें अव्यक्त प्रकृतिसे जो त्रिगुणात्मक महान् अहंकार प्रकट हुआ था, उससे अत्यन्त परे जिसकी स्थिति है, वह समष्टि चेतन क्षेत्रज्ञ माना गया है
yato'haṃ prasṛtaḥ pūrvam avyaktāt triguṇo mahān | tasmāt parataro yo'sau kṣetrajña iti kalpitaḥ ||
Từ Prakṛti vô hiển (avyakta), nguyên lý vĩ đại—mang ba tính chất do ba guṇa—trước hết triển khai thành “ngã” (ahaṃkāra). Nhưng vượt lên trên cả điều ấy còn có một đấng ở địa vị cao hơn: được quan niệm là Kẻ Biết của Cánh Đồng (kṣetrajña), ý thức phổ quát của toàn thể.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes levels of reality: from unmanifest Prakṛti arises the guṇa-based cosmic principle and the ‘I’-sense, but beyond these evolutes is the higher conscious principle—the universal kṣetrajña—identified as the true knower and basis of experience.
Vaiśampāyana continues a doctrinal exposition in Śānti Parva, presenting a Sāṅkhya-like account of cosmic emergence and then pointing beyond material principles to the supreme conscious knower (kṣetrajña) as the culminating reference point for understanding self and liberation.