Shloka 73
धर्मस्य बहुद्वारत्वम् — Nārada’s Audience with Indra (Śānti-parva 340)
स हि संकर्षण: प्रोक्त: प्रद्युम्नं सोडप्यजीजनत् । प्रद्युम्नादनिरुद्धो5हं सर्गो मम॒ पुन: पुन: ७३ ।। “उस शेषको ही संकर्षण कहा गया है। संकर्षणने प्रद्युम्मको प्रकट किया है और प्रद्यम्नसे अनिरुद्धका आविर्भाव हुआ है। वह सब मैं ही हूँ। बारंबार उत्पन्न होनेवाला यह सृष्टिविस्तार मेरा ही है
sa hi saṅkarṣaṇaḥ proktaḥ pradyumnaṃ so 'py ajījanat | pradyumnād aniruddho 'haṃ sargo mama punaḥ punaḥ || 73 ||
Bhīṣma nói: “Chính Śeṣa ấy được tuyên xưng là Saṅkarṣaṇa; rồi Saṅkarṣaṇa lại làm hiển lộ Pradyumna. Từ Pradyumna phát sinh Aniruddha. Tất cả đó thật chính là Ta. Sự triển khai của tạo hóa—hiển hiện hết lần này đến lần khác—là của riêng Ta.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents a theological-cosmological doctrine of emanation: Saṅkarṣaṇa, Pradyumna, and Aniruddha are successive manifestations, yet the speaker asserts a single underlying divine identity behind them and behind recurring creation (sarga).
In Bhishma’s discourse in the Śānti Parva, he explains a lineage of divine manifestations—Śeṣa identified as Saṅkarṣaṇa, who produces Pradyumna, from whom Aniruddha arises—then concludes by identifying all these forms and the repeated expansion of creation as belonging to the same supreme reality.