Shloka 38
धर्मस्य बहुद्वारत्वम् — Nārada’s Audience with Indra (Śānti-parva 340)
तस्मात् प्रसूतो यः कर्ता कारणं कार्यमेव च,“उस प्रद्यम्नसे जिसकी उत्पत्ति हुई है, वह (अहंकार ही) तन्मात्रा आदिका कर्ता, परम्परा-सम्बन्धसे महाभूतोंका कारण तथा महत्तत्त्वका कार्य है
tasmāt prasūto yaḥ kartā kāraṇaṁ kāryam eva ca
Bhīṣma nói: Vì thế, cái được sinh ra từ đó trở thành kẻ tác hành (người làm); chính nó vừa là nhân vừa là quả—sinh ra các tân-mātra (những yếu tố vi tế) và, theo chuỗi truyền nối không gián đoạn, làm nhân của các đại-bhūta (đại yếu tố), trong khi bản thân lại là quả của nguyên lý Mahat (Đại ngã).
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames the principle of doership (kartṛtva), commonly identified with ahaṅkāra in Sāṅkhya-style analysis, as both cause and effect: it arises from Mahat and in turn generates the subtle elements and, by succession, the gross elements. Ethically, it cautions that personal ‘I am the doer’ is a conditioned product; recognizing this supports humility, restraint, and clearer discernment in action.
In the Śānti Parva’s instructional setting, Bhishma is teaching Yudhishthira about inner principles and the chain of creation. Here he explains how agency/ego arises and functions within a causal sequence, linking metaphysical doctrine to the practical aim of reducing ego-driven conduct.