Shloka 30
धर्मस्य बहुद्वारत्वम् — Nārada’s Audience with Indra (Śānti-parva 340)
खे वायु: प्रलयं याति मनस्थाकाशमेव च । मनो हि परम भूतं तदव्यक्ते प्रलीयते,“वायुका आकाभशमें लय होता है, आकाश मनमें विलीन होता है। मन उत्कृष्ट भूत है। वह अव्यक्त प्रकृतिमें लीन होता है
khe vāyuḥ pralayaṃ yāti manas tākāśam eva ca | mano hi paramaṃ bhūtaṃ tad avyakte pralīyate ||
Bhīṣma nói: Khi đến lúc tiêu dung, gió hòa vào hư không, và hư không lại hòa vào tâm. Tâm quả thật là nguyên lý tối thượng trong các yếu tố; rồi chính tâm ấy tan vào Vô Hiển (Prakṛti). Trong lời dạy này, Bhīṣma lần theo con đường tiêu dung hướng nội để chỉ rõ rằng điều tưởng như rắn chắc và ngoại tại rốt cuộc quy về những nhân duyên vi tế hơn, khuyên người nghe buông xả và phân biệt trí tuệ để hướng đến nền tảng tối hậu vượt ngoài các hiện tượng giác quan.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma presents a hierarchy of dissolution: wind resolves into space, space into mind, and mind into the Unmanifest (Prakṛti). The point is to cultivate vairāgya (detachment) and viveka (discernment) by seeing that all perceptible and even subtle phenomena are contingent and ultimately reabsorbed into subtler causes.
In Śānti Parva’s instruction on peace and higher knowledge, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira by explaining Sāṅkhya-like principles of cosmic reabsorption (pralaya), mapping how elements and inner faculties withdraw into their sources.