Shloka 114
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति । व्यक्ते चासां तथा चान्य: स्थूलदर्शी प्रपश्यति
avyaktaṁ prakṛtiṁ tv āsāṁ kalānāṁ kaścid icchati | vyakte cāsāṁ tathā cānyaḥ sthūladarśī prapaśyati |
Bhīṣma nói: “Trong các ‘phần’ (kalā) cấu thành ấy, có học phái cho rằng Tự Nhiên vô hiển (prakṛti, avyakta) là nhân vật chất. Kẻ khác, thiên về phân tích cái thô hiển, lại xem cái hiển lộ—tức các nguyên tử—là nguyên nhân. Vì thế, tùy cách thấy, mỗi truyền thống quy nhân quả về vô hiển hoặc về hiển lộ (và ngầm có kẻ dung hòa cả hai).”
भीष्य उवाच
Educational Q&A
The verse highlights competing philosophical accounts of material causality: some posit the unmanifest Prakṛti as the source of constituents, while others posit the manifest (atoms) as the cause. The ethical-intellectual point is humility and discernment: conclusions about reality depend on one’s standpoint and method of knowing.
In Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma is explaining doctrinal differences among thinkers regarding the origin of constituents (kalās). He reports how various schools interpret the material cause—unmanifest Nature versus manifest atomic reality—within a broader teaching on knowledge and liberation-oriented inquiry.