Shloka 13
ब्रह्मघोष-प्रवर्तनम्, अनध्याय-नियमः, वायु-मार्ग-वर्णनम्
Restoring Vedic Recitation, the Anadhyaya Rule, and the Taxonomy of Winds
पुरुष प्रकृतिसे भिन्न और नित्य है तथा अव्यक्त (प्रकृति) पुरुषसे भिन्न एवं अनित्य है। जैसे सींकसे मूँज अलग होती है, उसी प्रकार प्रकृति भी पुरुषसे पृथक् है ।।
puruṣaḥ prakṛteḥ bhinnaḥ nityaś ca; avyaktā (prakṛtiḥ) api puruṣāt bhinnā anityā ca. yathā śīṅkāt muñjaḥ pṛthak, tathā prakṛtir api puruṣāt pṛthak. anyac ca maśakaṃ vidyāt anyac codumbaraṃ tathā; na codumbarasaṃyogaiḥ maśakas tatra lipyate. tathā matsyaḥ anyo dravyaṃ, jalaṃ cānyat; jalasparśena matsyo na kadācana lipyate.
Yājñavalkya nói: “Puruṣa (Tự Ngã có tri giác) khác với Prakṛti và là thường hằng; còn Vô Hiển (Prakṛti) cũng khác với Puruṣa và là vô thường. Như cỏ muñja có thể tách khỏi thân của nó, Prakṛti cũng tách biệt khỏi Puruṣa. Lại nên biết: con muỗi là một, cây sung chùm udumbara là một khác; dẫu ở cùng nhau, con muỗi không bị vấy bẩn bởi quả sung chỉ vì sự kề cận. Cũng vậy, cá là một, nước là một khác; do chạm nước, cá chẳng hề bị nhuốm bẩn. Thế nên chỉ vì gần gũi hay tiếp xúc mà Tự Ngã không thật sự bị trói buộc hay ô nhiễm bởi tự nhiên vật chất.”
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse teaches viveka (discriminative knowledge): the conscious Self (Puruṣa) is essentially distinct from material nature (Prakṛti/Avyakta). Because bondage is only due to association (saṃyoga) and misidentification, the Self is not truly tainted by the body-mind or by contact with the world—just as a gnat is not ‘smeared’ by the fig it inhabits, and a fish is not stained by water.
In the Śānti Parva’s mokṣa-oriented instruction, the sage Yājñavalkya is expounding metaphysical doctrine to clarify how liberation is possible. He uses everyday similes (muñja from its stalk; gnat and udumbara; fish and water) to show that proximity does not imply identity, reinforcing detachment and the understanding that the Self remains untouched.