Shloka 14
Adhyāya 314 — हिमवदाश्रमः, शक्तिक्षेपकथा, तथा स्वाध्यायविधिः
Himalayan Hermitage, the Myth of the Thrown Spear, and Rules of Vedic Study
जनकने पूछा--महामते! प्रकृति और पुरुष दोनों आदि-अन्तसे रहित, मूर्तिहीन और अचल हैं। दोनों अपने-अपने गुणमें स्थिर रहनेवाले और दोनों ही निर्गुण हैं ।।
Janaka uvāca—Mahāmate! prakṛtiś ca puruṣaś ca ubhau anādi-nidhanau amūrtau acalau ca. ubhau sva-sva-guṇeṣu sthitau ubhau ca nirguṇau. agrāhyau munivarārdūla katham eko hy acetanaḥ? cetanavāṁs tathā caikaḥ kṣetrajña iti bhāṣitaḥ. muniśreṣṭha! ubhau buddhy-agocarau. kathaṁ tarhi etayoḥ ekāṁ prakṛtiṁ tvam acetanaṁ vadāsi, dvitīyaṁ ca cetanaṁ kṣetrajñaṁ ca?
Janaka thưa: “Bậc đại trí! Prakṛti và Puruṣa đều vô thủy vô chung, vô hình và bất động. Mỗi bên an trụ trong tự tánh của mình, và cả hai lại được nói là vượt ngoài các phẩm tính. Ôi bậc ‘hổ trong hàng hiền triết’! Nếu cả hai đều bất khả nắm bắt, vượt ngoài trí năng, cớ sao ngài gọi một—Prakṛti—là vô tri? Và cớ sao gọi bên kia là hữu tri, là ‘kẻ biết ruộng’ (kṣetrajña)? Xin bậc tối thượng trong các ẩn sĩ giải rõ cho ta hiểu sự phân biệt ấy.”
जनक उवाच
Educational Q&A
The verse frames a key philosophical problem: if both Prakṛti and Puruṣa are described as subtle, beginningless, and beyond ordinary cognition, on what basis is Prakṛti termed insentient while Puruṣa is termed sentient and the kṣetrajña (inner knower)? The teaching to be drawn is that ‘insentient vs. sentient’ is a functional distinction: Prakṛti is the objective principle that manifests body-mind and experiences, while Puruṣa is the witnessing consciousness that knows them.
In Śānti Parva’s instructional dialogue, King Janaka questions a sage’s exposition. He challenges the apparent inconsistency in describing both principles as beyond form and intellect, yet assigning consciousness to one and not the other, pressing the teacher to clarify the doctrinal distinction between Prakṛti and Puruṣa/kṣetrajña.