Shloka 5
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
बुध्यते यदि वाव्यक्तमेतद् वै पजचविंशकम् । बुध्यमानो भवत्येव सज्भात्मक इति श्रुति: । अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम्
budhyate yadi vāvyaktam etad vai pañcaviṁśakam | budhyamāno bhavaty eva saṅghātmaka iti śrutiḥ | anenāpratibuddheti vadanty avyaktam acyutam |
Vasiṣṭha nói: Nếu giả sử Prakṛti (cái Vô Hiển) cũng “biết”, thì sự biết ấy chỉ có thể xảy ra nhờ nguyên lý thứ hai mươi lăm—Puruṣa—khi kết hợp với nó. Do sự kết hợp với Prakṛti, tự ngã cá thể trở thành ‘saṅghātmaka’—bị ràng buộc vào các tập hợp, như Śruti đã dạy. Và chính vì lỗi lầm của sự kết hợp ấy mà người đời gọi Tự Ngã vô hiển, bất biến là “chưa tỉnh” hay “mê lầm”, dù kỳ thực nó bất hoại.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Cognition and agency are wrongly attributed to Prakṛti; in Sāṅkhya terms, ‘knowing’ pertains to Puruṣa (the 25th principle). The jīva appears bound and ‘deluded’ only due to association (saṅga) with Prakṛti and its aggregates; the Self itself remains unchanging.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha clarifies a subtle point about consciousness: if the unmanifest Prakṛti is said to ‘know’, that knowing is actually the reflected/associated knowing of Puruṣa. He explains how misidentification through association leads people to label the immutable Self as ignorant.