Shloka 3
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
अजसं त्विह क्रीडार्थ विकरोति जनाधिप । अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि,जनेश्वर! जीवात्मा इस जगतमें सदा क्रीड़ा करनेके लिये ही विकारको प्राप्त होता है। वह अव्यक्त प्रकृतिको जानता है, इसलिये ऋषि-मुनि उसे “बुध्यमान' कहते हैं
ajasaṃ tv iha krīḍārthaṃ vikaroti janādhipa | avyaktabodhanāc caiva budhyamānaṃ vadanty api ||
Vasiṣṭha nói: “Hỡi bậc chúa của loài người, jīva ở đời này, do xung lực tự nhiên của chính mình, chịu biến đổi chỉ để vui chơi (līlā). Và vì nó có sự nhận biết về cái Vô Hiển (avyakta—prakṛti), nên các bậc hiền triết cũng gọi nó là ‘budhyamāna’—kẻ đang trong tiến trình biết và tỉnh thức.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse frames embodied change (vikāra) as a natural, almost playful movement of the jīva within worldly existence, while emphasizing that the jīva is distinguished by cognition—its capacity to apprehend the Unmanifest (avyakta/prakṛti). Hence sages call it ‘budhyamāna’, the self that is actively awakening/knowing.
Vasiṣṭha is instructing a ruler, explaining the nature of the living self in relation to prakṛti: why the jīva appears to transform in the world and how its defining mark is awareness, especially of the subtle, unmanifest ground of experience.