Shloka 25
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
इसी प्रकार प्रकृति और पुरुषकी एकता और अनेकताको समझना चाहिये। अव्यक्त प्रकृतिका पुरुषसे जो नित्य भेद है, उसके यथार्थज्ञानसे पुरुष उसके बन्धनसे मुक्त हो जाता है। इसीको मोक्ष कहा गया है ।।
prajñāpayanti—prakṛti-puruṣayoḥ aikyaṃ nānātvam caiva yathāvat boddhavyam | avyaktāyāḥ prakṛteḥ puruṣeṇa saha yo nitya-bhedaḥ, tasya tattva-jñānāt puruṣaḥ tasyā bandhanāt pramucyate; etad eva mokṣa iti || pañcaviṃśatikasyāsya yo ’yaṃ deheṣu vartate | eṣa mokṣayitavya iti prāhur avyaktagocarāt ||
Vasiṣṭha nói: “Phải hiểu đúng cả tính nhất thể lẫn tính đa thù của Prakṛti và Puruṣa. Khi tri kiến chân thật khởi lên rằng Prakṛti vô hiển (avyakta) vĩnh viễn khác với Puruṣa, thì Puruṣa được giải thoát khỏi sự trói buộc của nàng—đó gọi là giải thoát (mokṣa). Bậc hiền trí nói rằng Puruṣa nội tại (antaryāmin), nguyên lý thứ hai mươi lăm hiện hữu trong các thân, cần được giải phóng khỏi những ràng buộc do Vô Hiển tạo tác—tức các biến hiện như Mahat và những thứ tiếp theo.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Liberation comes from discriminative knowledge: recognizing the eternal distinction between the conscious Puruṣa (the 25th tattva, indwelling witness) and the unmanifest Prakṛti along with her evolutes (such as Mahat). When this distinction is known, the Puruṣa is no longer bound by Prakṛti’s workings.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha is explaining a Sāṃkhya-style analysis of reality: how the self (Puruṣa) becomes entangled with Prakṛti’s evolutes and how, through right understanding of their relation (apparent unity yet real difference), one attains mokṣa.