Shloka 39
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
अन्यदेव च क्षेत्र स्थादन्य: क्षेत्रज्ञ उच्यते । क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्त ज्ञाता वै पजचविंशक:,वास्तवमें क्षेत्र अन्य वस्तु है और क्षेत्रज्ञ अन्य। क्षेत्र अव्यक्त कहा गया है और क्षेत्रज्ञ उसका ज्ञाता पचीसवाँ तत्त्व आत्मा है
anyad eva ca kṣetraṃ syād anyaḥ kṣetrajña ucyate | kṣetram avyaktam ity uktaṃ jñātā vai pañcaviṃśakaḥ ||
Vasiṣṭha nói: “ ‘Trường’ (kṣetra) quả thật là một điều, còn ‘kẻ biết trường’ (kṣetrajña) lại là điều khác. Trường được gọi là ‘vô hiển’ (avyakta), còn kẻ biết nó là nguyên lý thứ hai mươi lăm—Chân Ngã (Ātman)—đấng thực sự thấu triệt.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
It teaches viveka (discrimination) between the unmanifest ‘field’ (kṣetra—prakṛti/body-mind and its subtle basis) and the conscious ‘knower of the field’ (kṣetrajña). The knower is identified as the twenty-fifth principle, the ātman/puruṣa, distinct from the 24 constituents of prakṛti.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha is explaining a Sāṅkhya-style framework: reality is analyzed into the experienced domain (kṣetra, described as avyaktā) and the experiencer (kṣetrajña), emphasizing their separateness to guide the listener toward self-knowledge and liberation.