Shloka 25
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
पुमांश्चैवापुमांश्चैव त्रैलिड्रयं प्राकृतं स््मृतम् । न वापुमान् पुमांश्चैव स लिज्लीत्यभिधीयते
puṁś caivāpuṁś caiva trailiṅgyaṁ prākṛtaṁ smṛtam | na vāpuṁān puṁś caiva sa liṅgīty abhidhīyate ||
Vasiṣṭha nói: “Cả ‘nam’ lẫn ‘phi-nam’, và cả bộ ba dấu hiệu về giới, đều được ghi nhớ là thuộc về Prakṛti (tự nhiên vật chất). Nhưng kẻ mang và làm nền cho những dấu hiệu ấy—Liṅgī, tức Tự Ngã—không thể gọi là nam hay phi-nam. Ngài khác biệt với cả Puruṣa lẫn Prakṛti, vượt ngoài mọi phân loại.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Gender and its threefold markers are products of Prakṛti (the guṇa-made field). The true Self (liṅgī), which supports and witnesses these markers, cannot be reduced to any such category; it transcends the oppositions of male/non-male and stands distinct from both Puruṣa and Prakṛti as commonly conceived in embodied experience.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha explains to his listener that bodily and psychological classifications—here expressed through gender-markers—belong to nature (Prakṛti). He redirects attention to the underlying Self, emphasizing detachment from identity-constructs as a step toward liberation.