Shloka 45
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
स एवं फलमाप्रोति त्रिषु लोकेषु मुर्तिमान् । जो इस प्रकार शुभाशुभ फल देनेवाला कर्म करता है, वही तीनों लोकोंमें शरीर धारण करके इन उपर्युक्त फलोंको पाता है || ४४ $ ।।
sa eva phalam āpnoti triṣu lokeṣu mūrtimān | prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam | prakṛtiś ca tad aśnāti triṣu lokeṣu kāmagā |
Vasiṣṭha nói: “Trong ba cõi, người ta chỉ thấy kẻ mang thân xác là kẻ nhận lấy quả báo. Nhưng kỳ thực chính Prakṛti (tự nhiên vật chất) mới là kẻ thực hiện những hành vi sinh ra cả quả lành lẫn quả dữ; và cũng chính Prakṛti ấy—tự do du hành theo ý mình trong ba cõi—là kẻ nếm trải và thọ dụng kết quả của các hành vi ấy. Còn Puruṣa (Chân ngã), vì vô minh, lại lầm nhận mình là kẻ làm và kẻ hưởng.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes apparent and ultimate agency: although the embodied individual seems to reap results, in philosophical truth actions and their enjoyments belong to Prakṛti; the puruṣa identifies with doership and enjoyership due to ignorance.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha explains a Sāṅkhya-style account of karma and experience, shifting responsibility from an eternal self to Prakṛti’s guṇa-driven activity, while noting that mistaken identification binds the self.