Shloka 24
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
भूतसर्गमहड्कारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव । अहड्कारेषु सर्वेषु चतुर्थ विद्धि वैकृतम्
bhūtasargamahaṅkārāt tṛtīyaṁ viddhi pārthiva | ahaṅkāreṣu sarveṣu caturthaṁ viddhi vaikṛtam, pṛthvīnatha ||
Vasiṣṭha nói: “Hỡi đại vương, hãy biết rằng giai đoạn sáng tạo thứ ba phát sinh từ ahaṅkāra (nguyên lý ‘ta-tính’): từ đó tuôn ra sự phát hiện của các yếu tố vi tế. Và hãy biết rằng sự sáng tạo thứ tư được gọi là ‘vaikṛta’: đó là sự sinh thành phân hóa nảy sinh từ mọi dạng ahaṅkāra—sāttvika, rājasa và tāmasa.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse maps creation in Sāṅkhya terms: from ahaṅkāra arises the emanation of subtle elements (a ‘third’ creation), and from the differentiated modes of ahaṅkāra—sāttvika, rājasa, and tāmasa—arises the ‘vaikṛta’ (derivative/modified) creation. The ethical thrust is that understanding the mind’s ego-principle as a cosmic process helps loosen personal identification and supports detachment and liberation.
In Śānti Parva’s didactic setting, Vasiṣṭha instructs a king on metaphysical doctrine. Here he classifies stages of creation, naming the third as the element-emanation from ahaṅkāra and the fourth as the vaikṛta creation produced through the three guṇa-conditioned forms of ahaṅkāra.