Shloka 82
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
मोक्षे दोषो महानेष प्राप्य सिद्धि गतानृषीन् | यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतय: परे
yudhiṣṭhira uvāca | mokṣe doṣo mahān eṣa prāpya siddhiṃ gatān ṛṣīn | yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare ||
Yudhiṣṭhira nói: «Trong giải thoát (mokṣa), ta thấy một nỗi khó lớn đối với các bậc hiền triết đã đạt viên mãn. Nếu ngay tại đó, những vị khổ hạnh tối thượng vẫn còn vận hành trong tri thức phân biệt—nếu ý thức còn giữ tính riêng biệt và ký ức—thì ta sẽ cho rằng con đường chính pháp của sự dấn thân trong đời (pravṛtti-dharma) là cao hơn. Nhưng nếu nói rằng trong trạng thái giải thoát không còn kinh nghiệm về sự biết phân biệt, thì khi chìm vào tri kiến tối thượng ấy sẽ thiếu vắng nhận biết cụ thể; còn nỗi buồn nào lớn hơn thế?»
युधिषछिर उवाच
Educational Q&A
Yudhiṣṭhira raises a philosophical dilemma about liberation: either liberated sages retain distinct cognition (which seems to preserve individuality and thus looks like an imperfection), or they lose distinct cognition (which seems like a bleak loss of meaningful awareness). The verse frames the tension between engagement in righteous action (pravṛtti-dharma) and the ideal of transcendence (mokṣa).
In the Śānti Parva’s reflective teachings, Yudhiṣṭhira questions the nature of mokṣa and the experience of perfected sages. He challenges the coherence and desirability of liberation as described, pressing for clarity on whether liberated consciousness includes memory and differentiated knowledge or dissolves such distinctions entirely.