Shloka 19
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
नेत्र आदि इन्द्रियाँ दर्शन आदि कार्योंके लिये हैं। मन संशय करता है और बुद्धि उस विषयका ठीक-ठीक निश्चय करनेके लिये है। क्षेत्रज्ञ (आत्मा)-को साक्षी बताया जाता है। भरतनन्दन! सत्त्व, रज, तम, काल और कर्म--इन पाँच गुणोंद्वारा बुद्धि बार-बार विभिन्न विषयोंकी ओर ले जायी जाती है। बुद्धि मनसहित सम्पूर्ण इन्द्रियोंका संचालन करती है। यदि बुद्धि न हो तो ये गुण--इन्द्रिय आदि कैसे कोई कार्य कर सकते हैं ।। येन पश्यति तच्चक्षु: शृण्वती श्रोत्रमुच्यते । जिपम्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान्
yena paśyati tac cakṣuḥ śṛṇvatī śrotram ucyate | jighratī bhavati ghrāṇaṃ rasatī rasanā rasān ||
Bhīṣma nói: “Cái nhờ đó ta thấy được gọi là mắt; cái nhờ đó ta nghe được gọi là tai. Cái thực hiện việc ngửi trở thành mũi; cái nếm các vị được gọi là lưỡi. Như vậy, các căn được định danh theo chức năng; nhưng đằng sau hoạt động của chúng là sự điều ngự nội tâm của tâm (manas) và trí phân biệt (buddhi), với Ngã (Self) làm chứng tri. Lời dạy hướng đến tự chủ đạo đức: khi buddhi vững vàng, các căn phụng sự sự hiểu biết đúng đắn, chứ không lôi kéo ta về phía những đối tượng bất an.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The senses are identified by their respective functions (seeing, hearing, smelling, tasting), implying that sensory activity is instrumental and dependent; therefore one should cultivate inner governance—especially steady intellect—so that sense-activity supports discernment and dharma rather than impulsive attachment.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on inner constitution and self-control. Here he defines the sense-organs by their operations, as part of a broader explanation of how mind and intellect regulate the senses, with the Self as witness.