Shloka 11
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
रूप॑ चक्षुविपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरुच्यते । घ्रेयं प्राणं शरीरं च एते भूमिगुणा: स्मृता:
rūpaṃ cakṣurvipākaś ca trividhaṃ jyotir ucyate | ghreyaṃ prāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāḥ smṛtāḥ ||
Bhīṣma giảng rằng nguyên lý lửa/ánh sáng (tejas) được nhận biết qua ba công năng: sắc tướng thấy được (rūpa), con mắt (cakṣus), và sự tiêu hóa—chuyển hóa (vipāka). Cũng vậy, nguyên lý đất (bhūmi) được nhận ra qua ba đặc điểm: mùi (ghrāṇya), khí sinh mệnh (prāṇa), và khung thân thể (śarīra).
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma classifies how elemental principles are inferred in the human system: tejas is known through form, sight, and digestion; earth is known through smell, vital breath, and the bodily structure. This supports ethical self-mastery by analyzing experience into elemental functions rather than identifying the Self with them.
In the Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma continues a philosophical exposition to Yudhiṣṭhira, explaining the constituents and qualities of embodied life through elemental categories and their observable functions.