Shloka 21
Adhyāya 272: Vṛtrasya Dharmiṣṭhatā, Indrasya Mohaḥ, Vasiṣṭha-upadeśaḥ
Vṛtra’s dharmic stature; Indra’s disorientation; Vasiṣṭha’s counsel
वह इससे तृप्त न होनेके कारण विवेकदृष्टिसे वैराग्यको ही ग्रहण करता है, बुद्धिरूप नेत्रके खुल जानेके कारण जब वह कामोपभोग, रस और गन्धमें अनुरक्त नहीं होता तथा शब्द, स्पर्श और रूपमें भी उसका चित्त नहीं फँसता, तब वह सब कामनाओंसे मुक्त हो जाता है और धर्मका त्याग नहीं करता ।।
bhīṣma uvāca | sa etena atṛptaḥ san viveka-dṛṣṭyā vairāgyam eva gṛhṇāti | buddhi-rūpa-netrasya prabodhāt yadā sa kāmopabhogeṣu rase gandhe ca nānurajyate, śabda-sparśa-rūpeṣu ca tasya cittaṁ na sajjate, tadā sa sarva-kāmebhyo mucyate na ca dharmaṁ tyajati || sarva-tyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṁ kṣayātmakam | tato mokṣāya yatate nānupāyād upāyataḥ ||
Bhīṣma nói: Khi một người không còn thỏa mãn với những hưởng thụ thế gian, nhờ con mắt phân biệt (viveka) mà khởi lên tâm ly tham (vairāgya). Khi “con mắt” trí tuệ đã mở, người ấy không còn bám víu vào dục lạc—không đắm nhiễm nơi vị và hương; và tâm cũng không bị mắc kẹt bởi âm thanh, xúc chạm và sắc tướng. Khi ấy, người ấy thoát khỏi mọi dục vọng, nhưng không hề từ bỏ dharma. Thấy tất cả các cõi đều hoại diệt, người ấy nỗ lực xả ly mọi sự trong nội tâm; rồi sau đó tinh tấn cầu giải thoát—không bằng phương tiện bất xứng, mà bằng phương tiện chân chánh. Như vậy, khi ly tham dần dần sinh khởi, người ấy từ bỏ nghiệp ác, trở thành bậc chính trực, và cuối cùng chứng đắc giải thoát tối thượng.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dispassion born of discernment frees one from desire: when the intellect awakens, the mind stops clinging to the sense-objects (sound, touch, form, taste, smell). One should renounce inwardly, see the world as perishable, and pursue liberation through proper means—without abandoning dharma.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising on the path of liberation. He describes the psychological shift from dissatisfaction with pleasures to awakened discernment, leading to non-attachment, ethical steadiness, and finally the pursuit and attainment of moksha by right methods.