Shloka 43
पापात्म-धर्मात्म-लक्षणम् तथा निर्वेदेन मोक्षमार्गः | Marks of the Sinful and the Righteous; Dispassion (Nirveda) as a Path to Liberation
“इस प्रकार विचार करनेसे एक तो वह नारी होनेके कारण ही अवध्य है, दूसरे मेरी पूजनीया माता है। माताका गौरव पितासे भी बढ़कर है, जिसमें मेरी माँ प्रतिष्ठित है। नासमझ पशु भी स्त्री और माताको अवध्य मानते हैं (फिर मैं समझदार मनुष्य होकर भी उसका वध कैसे करूँ?) ।।
devatānāṁ samavāyam ekasthaṁ pitaraṁ viduḥ | martyānāṁ devatānāṁ ca snehād abhyeti mātaram ||
Bhīṣma giải thích: “Suy xét như vậy, trước hết, vì nàng là phụ nữ nên theo lẽ tự nhiên phải được xem là bất khả sát; hơn nữa, nàng lại là người mẹ đáng tôn thờ của ta. Phẩm giá của mẹ còn cao hơn cả cha, bởi nơi mẹ đã an lập nền tảng của đời sống và sự kính ngưỡng của con. Ngay cả loài vật không biết suy nghĩ cũng theo bản năng coi phụ nữ và mẹ là bất khả xâm phạm—huống chi ta là người có trí, sao có thể làm điều bạo hại đối với nàng? Bậc hiền trí biết rằng cha là một chỗ duy nhất hàm chứa toàn thể hội chúng chư thiên; nhưng do tình thương của mẹ, trong mẹ quy tụ cả cộng đồng loài người và chư thiên—vì thế sự vĩ đại của mẹ vượt hơn cả cha.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse elevates the ethical inviolability of the mother (and, by extension, women) and argues that maternal status commands the highest restraint: the father is revered as a concentrated embodiment of divine authority, yet the mother—through her nurturing affection—symbolically contains and sustains the entire world of beings; therefore harming her is a grave violation of dharma.
Bhishma is articulating a moral justification for refusing violence against a woman who is also his mother. He reasons from dharma and natural instinct (even animals refrain) to establish that matricide or harm to the mother is unthinkable, and he supports this with a maxim contrasting the father’s divine representative role with the mother’s all-encompassing, life-sustaining status.