Shloka 13
युधिछिर उवाच शरीरमापदश्षापि विवदन्त्यविहिंसत: । कथं यात्रा शरीरस्य निरारम्भस्य सेत्स्यते,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! जो हिंसासे अत्यन्त दूर रहनेवाला है, उस पुरुषका शरीर और आपत्तियाँ परस्पर विवाद करने लगती हैं--आपत्तियाँ शरीरका शोषण करती हैं और शरीर आपत्तियोंका नाश चाहता है; अतः सूक्ष्म हिंसाके भयसे कृषि आदि किसी कार्यका आरम्भ न करनेवाले पुरुषकी शरीरयात्राका निर्वाह कैसे होगा?
yudhiṣṭhira uvāca
śarīram āpadaś cāpi vivadanty avihiṃsataḥ |
kathaṃ yātrā śarīrasya nirārambhasya setsyate ||
Yudhiṣṭhira thưa: Ngay cả với người tận tâm bất bạo lực, thân thể và những lúc khốn khó dường như cũng tranh cãi với nhau—tai ương bào mòn thân xác, còn thân xác lại khao khát vượt qua tai ương. Vậy thì, một người vì sợ cả sự tổn hại vi tế mà không khởi sự bất cứ công việc thế gian nào, làm sao có thể duy trì “hành trình của thân thể” (tức sự sống)?
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a dharmic dilemma: absolute non-violence can conflict with the practical need to sustain the body, especially during adversity. It asks how one can live if one refuses all undertakings out of fear of causing even subtle harm.
In the Śānti Parva dialogue, Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma about the feasibility of strict ahiṃsā in real life. He points out that adversity pressures the body, and survival seems to require actions that may entail some degree of harm.