Shloka 24
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
जैसे मछली जलसे भिन्न है, फिर भी वे एक दूसरेसे संयुक्त रहते हैं। जैसे गूलर और उसके कीड़े एक दूसरेसे पृथक हैं तथापि परस्पर संयुक्त रहते हैं। उसी प्रकार बुद्धि और क्षेत्रञको भी समझना चाहिये ।।
īṣīkā vā yathā muñje pṛthak ca saha caiva ca | tathaiva sahitāv etāv anyonyasmin pratiṣṭhitau ||
Vyāsa nói: Như sợi lõi mảnh (īṣīkā) nằm trong thân cỏ muñja—tuy khác biệt với thân ấy mà vẫn ở cùng—cũng vậy, hãy hiểu mối liên hệ giữa buddhi (trí phân biệt) và kṣetrajña (kẻ biết “cánh đồng”). Dẫu khác nhau về bản thể, chúng vẫn kết hợp mật thiết trong kinh nghiệm sống, nương tựa lẫn nhau—một hình ảnh nhằm làm sắc bén sự phân định giữa những công cụ nhận thức biến đổi và tự ngã chứng tri.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches viveka: buddhi (the changing instrument of understanding) and the kṣetrajña (the witnessing knower) are distinct in nature, yet appear conjoined in embodied life. One should not confuse the self with the operations of intellect, even though experience presents them as mutually connected.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vyāsa explains the relation between inner faculties and the self using a concrete metaphor (reed-fibre and muñja stalk), guiding the listener toward a clearer grasp of the self as separate from, yet associated with, the cognitive apparatus.