Shloka 12
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
जगत्में जो भी नाना भाव हैं, वे सब-के-सब सात्त्विक, राजस और तामस--इन तीनों भावोंके ही अन्तर्गत हैं। जैसे अरे रथकी नेमिसे जुड़े होते हैं, उसी प्रकार सभी भाव सात्विक आदि गुणोंके अनुगामी हैं ।।
jagat-meṁ yo 'pi nānā-bhāvāḥ santi, te sarve sāttvika-rājasa-tāmasāḥ—eteṣāṁ trīṇāṁ bhāvānām eva antar-gatāḥ. yathā are rathasya neminā saha yuktā bhavanti, tathā sarve bhāvāḥ sāttvikādi-guṇānugāminaḥ. pradīpārthaṁ manaḥ kuryād indriyaiḥ abuddhi-sattamaiḥ; niścaradbhiḥ yathā-yogam udāsīnaiḥ yadṛcchayā; buddhi-rūpa adhiṣṭhāne sthitā udāsīna-bhāvena svabhāva-anusāreṇa yathā-sambhavaṁ viṣayān prati gacchadbhiḥ indriyaiḥ manaḥ pradīpasya kāryaṁ karoti—yathā pradīpaḥ svaprabhyā ghaṭādi-vastūni prakāśayati, tathā manaḥ netrādi-indriyaiḥ ghaṭa-paṭādi-vastūnāṁ darśanaṁ grahaṇaṁ ca kārayati.
Vyāsa nói: Mọi trạng thái và khuynh hướng muôn vẻ trong thế gian—tất thảy đều nằm trong phạm vi ba guna: sattva, rajas và tamas. Như các nan hoa được gắn vào vành bánh xe, mọi trạng thái của tâm đều theo sau các phẩm tính ấy. Tâm (manas), đặt trên nền tảng là trí tuệ (buddhi), hoạt động như ngọn đèn: qua các căn—vốn theo bản tính và tùy duyên mà hướng đến đối tượng, nhưng bên trong vẫn giữ sự thản nhiên—nó soi sáng kinh nghiệm. Như đèn chiếu rọi cái bình và các vật khác bằng ánh sáng của mình, tâm, nhờ mắt và các căn khác, khiến việc thấy và nắm bắt các vật như bình và vải được thành tựu.
व्यास उवाच
Educational Q&A
All mental and worldly dispositions are governed by the three guṇas—sattva, rajas, and tamas—and the mind, supported by intellect, ‘illuminates’ objects through the senses, ideally with an attitude of detachment.
In a didactic passage of Śānti Parva, Vyāsa explains a psychological model: the guṇas underlie all states, and cognition occurs when the mind, seated in buddhi, operates through the senses to reveal and grasp objects—like a lamp revealing forms.