Shloka 34
तस्मिन् गूढे च दग्धे च भिन्ने मरणधर्मिणि । अन्योअस्माज्जायते देहस्तमाहु: सत्त्वसंक्षयम्
tasmin gūḍhe ca dagdhe ca bhinne maraṇadharmiṇi | anyo ’smāj jāyate dehas tam āhuḥ sattvasaṃkṣayam ||
Bhīṣma nói: Khi tổ hợp nhân duyên ấy còn ẩn kín, và khi thân hoại diệt—thứ vốn mang tính phải chết—bị phá vỡ và tiêu tan, thì một thân khác sinh khởi từ đó; họ gọi đó là “sự suy giảm của sattva (khí cụ nội tâm).” Nhưng khi vô minh và các điều kiện nhân duyên của nó bị trí tuệ thiêu đốt, thì sau khi thân rơi rụng, chính sattva/buddhi (tâm–trí) cũng cạn kiệt—họ nói đó là giải thoát.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
As long as ignorance and its latent causal forces remain, the destruction of one mortal body leads to the arising of another (rebirth). When those causes are ‘burned’ by true knowledge, then after the body falls there is no further production of embodiment; the inner instrument (sattva/buddhi) itself comes to cessation—this is described as moksha.
In the Shanti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhishma explains to the listener the mechanism of continued embodiment versus release: ordinary death does not end the cycle if the causal seeds remain, but knowledge that destroys ignorance ends the conditions for another birth.