Shloka 3
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
तत्रैवावस्थितं सर्व त्रैलोक्यं सचराचरम् । निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्त ब्रह्म शाश्वतम्,भीष्मजी कहते हैं--राजन! जो मनुष्य सच्चिदानन्दघन परमात्मा, दृश्यवर्ग तथा प्रकृति और पुरुष--इन चारोंको नहीं जानता है, वह परब्रह्म परमात्माको नहीं जानता है। परम ऋषि नारायणने जिस व्यक्त और अव्यक्त तत्त्वका प्रतिपादन किया है, उसमें व्यक्त (दृश्यवर्ग) को मृत्युके मुखमें पड़नेवाला जाने और अव्यक्तको अमृतपद समझे तथा नारायण ऋषिने जिस प्रवृत्तिरूप धर्मका प्रतिपादन किया है, उसीपर चराचर प्राणियोंसहित समस्त त्रिलोकी प्रतिष्ठित है। निवृत्तिरूप जो धर्म है, वह अव्यक्त सनातन ब्रह्मस्वरूप है
tatraivāvasthitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram | nivṛttilakṣaṇaṃ dharmam avyaktaṃ brahma śāśvatam |
Bhīṣma thưa: Chính tại đó, toàn thể tam giới—cùng mọi loài động và bất động—được an lập. Còn dharma mang dấu ấn nivṛtti, tức sự lui về và xả ly, chính là Brahman vô hiển, vĩnh cửu.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma identifies nivṛtti-dharma—dharma characterized by withdrawal from worldly entanglement—as identical with the unmanifest, eternal Brahman. The verse frames renunciatory insight not as a mere practice but as alignment with the deepest, unseen ground of reality.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhishma continues a philosophical exposition on dharma and ultimate reality. Here he states that the entire cosmos (all moving and unmoving beings across the three worlds) is established upon that highest principle, described as nivṛtti-dharma and the unmanifest Brahman.