Shloka 14
इन्द्र–बलि संवादः
The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint
मनस्यन्तर्तहितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम् । यद् यत् सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् । सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः
manasy antarhitaṃ dvāraṃ deham āsthāya mānuṣam | yad yat sadasad avyaktaṃ svapity asmin nidarśanam | sarvabhūtātma-bhūtasthaṃ tam adhyātma-guṇaṃ viduḥ |
Bhishma nói: Thân người thô này—cánh cửa của cảnh mộng, ẩn kín trong tâm—khi rơi vào giấc ngủ sâu thì tan nhập vào tâm. Nương nơi thân ấy, tâm gặp nguyên lý vô hiển (avyakta), vượt ngoài cả hữu và vô, như được thấy trong một thị kiến mộng. Thực tại ấy an trụ trong mọi loài và chính là Tự ngã của mọi loài; bậc trí nhận biết đó là bản tính mang phẩm chất nội linh (adhyātma).
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse points to the Self as the unmanifest reality that transcends categories of being and non-being, present within all beings. Sleep/dream is used as an analogy to show how the mind withdraws and yet ‘encounters’ a deeper principle recognized by the wise as adhyātma (inner spiritual reality).
In Bhishma’s instruction in the Shanti Parva, he explains an inner process of consciousness: the mind, relying on the human body as its ‘gateway,’ withdraws in sleep, and this condition becomes a teaching-example (nidarśana) for understanding the all-pervading Self that abides in every creature.