Shloka 26
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
जो केवल शरीरकी रक्षाके लिये भोजन आदि कर्म करता है, वह अभ्यासके बलसे गुणोंकी साम्यावस्थारूप निर्विकल्प समाधि प्राप्त करके मनके द्वारा मनोवहा नाड़ीको संयममें रखते हुए अन्तकालनमें प्राणोंको सुषुम्णा मार्गसे ले जाकर संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है ।।
yaḥ kevalaṁ śarīra-rakṣāyai bhojanādi karma karoti, sa abhyāsa-balena guṇānāṁ sāmyāvasthā-rūpāṁ nirvikalpāṁ samādhiṁ prāpya manasā manovahā-nāḍīṁ saṁyamya anta-kāle prāṇān suṣumnā-mārgeṇa nītvā saṁsāra-bandhanāt mucyate. bhavitā manaso jñānaṁ mana eva prajāyate. jyotiṣmad virajo nityaṁ mantra-siddhaṁ mahātmanām; teṣāṁ mahātmanāṁ manasi tattva-jñānasyodayaḥ bhavati, praṇavopāsanayā pariśuddhaṁ manaḥ nityaṁ prakāśamayaṁ nirmalaṁ ca bhavati.
Bhīṣma nói: Người chỉ làm những việc như ăn uống cốt để gìn giữ thân thể, không vì buông thả hưởng lạc, nhờ sức tu tập bền bỉ mà đạt định vô phân biệt (nirvikalpa), tức trạng thái quân bình của các phẩm tính. Dùng tâm chế ngự kinh mạch mang tâm, và vào giây phút cuối cùng dẫn các khí lực sinh mệnh đi theo đường suṣumnā, nhờ đó thoát khỏi trói buộc của luân hồi. Tri thức khởi từ tâm, và quả thật sinh ngay trong tâm. Với bậc đại hồn, tâm—được thành tựu nhờ thần chú—trở nên rực sáng, vô cấu, thường hằng chiếu soi, từ đó phát sinh tuệ giác chân thật; bởi nhờ phụng trì Praṇava (Oṁ), tâm họ được thanh tịnh, luôn sáng trong và rõ ràng.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Moderation and disciplined practice purify the mind: when actions like eating are done only for bodily maintenance, sustained yoga leads to non-conceptual samādhi, and purified mind—especially through Praṇava (Oṁ) practice—becomes luminous and capable of liberating knowledge, culminating in release from saṁsāra.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising on yogic liberation: he describes the yogin’s restraint of inner channels and the guiding of prāṇa through suṣumnā at death, then explains that true knowledge arises in a mind purified and empowered by mantra, particularly by devotion to Oṁ.