Shloka 21
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
पयस्यन्तर्तितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजै: । शुक्र निर्मथ्यते तद्धत् देहसंकल्पजै: खजै:
payasy antarhitaṃ sarpir yadvan nirmathyate khajaiḥ | śukraṃ nirmathyate tadvad deha-saṅkalpajaiḥ khajaiḥ ||
Bhīṣma nói: “Như bơ tinh (ghee) ẩn trong sữa được đưa ra nhờ khuấy bằng que khuấy, cũng vậy tinh dịch bị ‘khuấy’ mà trào ra khỏi thân người đàn ông khi bị ‘khuấy động’ bởi những tưởng niệm trong thân và những kích thích do giác quan—như thấy và chạm vào phụ nữ. Lời dạy là phải nhận ra dục vọng được tạo tác một cách cơ giới bởi tiếp xúc và cấu tạo của tâm, nên hãy chế ngự các căn và tâm.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Desire and sexual discharge are not random; they are ‘churned out’ by saṅkalpa (mental ideation) and by sensory contact. Therefore, ethical discipline requires guarding the senses and regulating thought, so that agitation does not arise and self-mastery is preserved.
In Śānti Parva’s instruction on dharma and conduct, Bhīṣma uses a vivid household metaphor—extracting ghee from milk by churning—to explain how the mind and senses can agitate the body and bring forth semen, warning against indulgent seeing/touching that fuels passion.