Shloka 21
दमप्रशंसा — Praise of Self-Restraint
Dama
इन्द्रियोंकी उत्पत्ति और लय--ये दोनों कार्य रजोगुणमें ही होते हैं। विद्वान् पुरुष शास्त्रदृष्टिसे इन बातोंकी भलीभाँति परीक्षा करके यथोचित आचरण करे ।।
indriyāṇāṁ utpattiḥ layaś ca—ete ubhau kāryau rajoguṇe eva bhavataḥ | vidvān puruṣaḥ śāstradṛṣṭyā etāḥ kathāḥ samyak parīkṣya yathocitam ācaret || jñānendriyāṇi indriyārthān na upasarpanti atṛṣṇulam | hīnaiḥ karaṇaiḥ dehī na dehaṁ punaḥ arhati ||
Bhīṣma giảng rằng: sự sinh khởi và hoại diệt của các căn đều là những vận hành đặt nền trên rajas (tính động, tính khuấy động). Vì thế, bậc trí phải dùng con mắt kinh điển mà xét kỹ, rồi hành xử cho hợp lẽ. Khi không còn ái dục, các căn nhận thức không còn lao về đối tượng; và khi tự ngã hữu thân đã lìa sự dính mắc với cảnh trần—như thể các khí cụ của nó đã yếu đi—thì nó không còn thọ nhận một thân khác nữa.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Craving drives the senses outward and sustains embodied existence; when thirst for objects is extinguished and the senses no longer pursue their targets, the basis for further embodiment (rebirth) is removed. Hence one should examine this through śāstra and practice appropriate restraint and detachment.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues his counsel on inner discipline and liberation-oriented ethics, explaining how the guṇas—especially rajas—relate to the activity of the senses and how freedom from desire leads toward release from repeated embodiment.