Shloka 27
Vyaktāvyakta-Viveka and Nivṛtti as Paramā Gati
Manifest–Unmanifest Discrimination and the Supreme Path of Withdrawal
जैसे एक दीपकसे दूसरे सहस्रों दीप जला लिये जाते हैं और पहले दीपकको कोई हानि नहीं होती, उसी प्रकार एक प्रकृति ही असंख्य पदार्थोंको उत्पन्न करती है और अनन्त होनेके कारण उसका क्षय नहीं होता ।।
bhīṣma uvāca | yathā ekena dīpena dvitīyāḥ sahasraśo dīpāḥ prajvālyante na ca pūrvasya dīpasya kaścid vyayo bhavati, tathā ekā prakṛtir eva asaṅkhyeyān padārthān utpādayati anantatvāt ca tasyāḥ kṣayo na vidyate || avyakta-karmajā buddhir ahaṅkāraṃ prasūyate | ākāśaṃ cāpy ahaṅkārād vāyur ākāśa-sambhavaḥ ||
Bhīṣma nói: Như từ một ngọn đèn có thể thắp lên hàng nghìn ngọn đèn khác mà ngọn đèn ban đầu không hề tổn giảm, cũng vậy, chỉ một Tự Tánh (Prakṛti) sinh ra vô số thực thể; và vì vô cùng, nàng không suy hao. Khi Tự Tánh vô hiển (avyakta) bị khuấy động vào hoạt dụng, trí tuệ—đại nguyên lý (mahat)—phát sinh; từ trí tuệ ấy sinh ra ngã mạn (ahaṅkāra). Từ ngã mạn sinh ra hư không (ākāśa), và từ hư không sinh ra phong (vāyu).
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma explains Sāṅkhya-style causation: the unmanifest Prakṛti, though producing countless effects, is not diminished—like a lamp lighting many lamps. From the agitation of Prakṛti arises buddhi (mahat), from buddhi arises ahaṅkāra, and from ahaṅkāra arises ākāśa, leading onward to vāyu. The ethical implication is detachment: seeing the world as a chain of principles helps loosen identification with ego and its products.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and higher knowledge. Here he shifts into metaphysical exposition, using a vivid everyday analogy (lamp-to-lamps) to clarify how the primordial cause can generate many effects without being exhausted, and then outlines an early sequence of cosmic evolution (Prakṛti → buddhi → ahaṅkāra → ākāśa → vāyu).