Shloka 9
Doṣa-Parīkṣā and Guṇa-Viveka
Examination of Faults and Discernment of the Guṇas
ज्ञानं ज्ञेयाभिनिर्वत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः । प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धि: प्रवर्तते,बृहस्पते! तुम्हें ज्ञात होना चाहिये कि ज्ञेयरूपमें परमात्मासे ज्ञान प्रकट होता है और मन ज्ञानका गुण (कार्य) है। जब वह ज्ञानेन्द्रियोंसे युक्त होता है, तब बुद्धि कर्मोमें प्रवृत्त होती है
jñānaṃ jñeyābhinirvṛttaṃ viddhi jñānaguṇaṃ manaḥ | prajñākaraṇasaṃyuktaṃ tato buddhiḥ pravartate, bṛhaspate ||
Bhishma nói: Hãy biết rằng tri thức khởi sinh trong tương quan với cái có thể được biết—mà Tự Ngã Tối Thượng là đối tượng rốt ráo của sự biết—và rằng tâm (manas) là sản phẩm cùng khí cụ của tri thức. Khi tâm ấy kết hợp với năng lực phân biệt và các căn, thì trí (buddhi) liền hướng ra ngoài, dấn vào hành động và gắn mình với các công việc—hỡi Brihaspati.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes inner faculties: knowledge is oriented to the knowable (ultimately the Supreme Self), the mind is treated as a function/attribute arising in the cognitive process, and when the mind is coupled with discernment and the sense-faculties, the intellect becomes the driver of outward engagement in action (karma).
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation-oriented philosophy, Bhishma continues his didactic discourse, addressing Brihaspati, explaining how cognition arises and how the linkage of mind with faculties leads the intellect to initiate and pursue actions.