Shloka 19
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वभिगतं मतिम् | मतिस्त्वभिगता ज्ञानं ज्ञानं चाभिगतं परम्,मनमें शब्दादि विषयरूप समस्त आकृतियोंका लय होता है। मनका बुद्धिमें, बुद्धिका ज्ञानमें और ज्ञानका परमात्मामें लय होता है
manasy ākṛtayo magnā manas tv abhigataṃ matim | matis tv abhigatā jñānaṃ jñānaṃ cābhigataṃ param ||
Bhīṣma nói: “Mọi hình tướng và ấn tượng đều chìm trở lại vào tâm; rồi tâm lại hòa nhập vào trí (buddhi). Trí hòa nhập vào tri kiến (jñāna), và tri kiến tự nó hòa nhập vào Đấng Tối Thượng. Như vậy, trong cuộc thăng tiến nội tâm bằng kỷ luật, cái nhiều được quy tụ về cái một—cho đến khi người cầu đạo an trú trong thực tại tối thượng.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
It teaches a graded inner dissolution (laya): sensory forms and mental impressions resolve into mind; mind resolves into intellect; intellect resolves into liberating knowledge; and that knowledge culminates in absorption into the Supreme. The ethical thrust is that mastery of the inner faculties—rather than outer conquest—leads to peace and final freedom.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and the path to peace after the war. Here he shifts to a contemplative, moksha-oriented teaching, describing how a seeker withdraws from sense-objects and progressively integrates the inner faculties until realization of the Supreme.