Shloka 1
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
अपना छा अकाल चतुरराधिकद्विशततमो< ध्याय: आत्मा एवं परमात्माके साक्षात्कारका उपाय तथा महत्त्व मनुर्वाच यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम् । ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्धत् प्रेत्म भवाभवौ
manur uvāca—yathā vyaktam idaṁ śete svapne carati cetanam | jñānam indriya-saṁyuktaṁ tadvad pretyaṁ bhavābhavau ||
Manu nói: “Hỡi Bṛhaspati, như trong giấc mộng, thân thô hiện thấy nằm yên ngủ, còn nguyên lý có ý thức thì rong ruổi; cũng vậy, khi rời bỏ thân này, tự ngã—vốn là bản tính của tri giác—hoặc lại thọ một thân khác cùng với các căn, hoặc—như sự lặng yên của giấc ngủ sâu—đạt đến giải thoát.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Consciousness is distinct from the gross body: as the dreamer’s awareness operates while the body rests, so the jīva after death either continues with senses into another birth or, when freed from such association, reaches cessation of rebirth (mokṣa).
Within Bhīṣma’s instruction in Śānti Parva, a cited teaching of Manu addressed to Bṛhaspati explains the post-mortem course of the self using the dream-state analogy, framing rebirth versus liberation as outcomes tied to the self’s connection with the senses.