Shloka 3
रजस्तम: सत्त्वमथो तृतीयं गच्छत्यसौ स्थानगुणान् विरूपान् | तथेन्द्रियाण्याविशते शरीरी हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्,बुद्धिके जो स्थान-जागरित आदि अवस्थाएँ हैं, वे सभी सत्त्व, रज और तम--इन तीन गुणोंसे विभक्त हैं। इन अवस्थाओंसे सम्बन्धित जो सुख-दुःख आदि गुण हैं, वे परस्पर विलक्षण हैं। उन सबको वह आत्मा बुद्धिके सम्बन्धसे अनुभव करता है। इन्द्रियोंमें भी उस जीवात्माका आवेश उसी प्रकार होता है जैसे काठमें लगी हुई आगमें वायुका अर्थात् वायु जैसे अग्निमें प्रविष्ट होकर अग्निको उद्दीप्त कर देती है, इसी प्रकार आत्मा इन्द्रियोंको चेतना प्रदान करता है
Bhīṣma uvāca | rajastamaḥ sattvam atho tṛtīyaṁ gacchaty asau sthānaguṇān virūpān | tathendriyāṇy āviśate śarīrī hutāśanaṁ vāyur ivendhanastham ||
Bhīṣma nói: “Tự Ngã mang thân đi qua ba guṇa—rajas, tamas, và guṇa thứ ba là sattva—bước vào những trạng thái và điều kiện sai khác, mỗi thứ mang những phẩm tính riêng. Cũng vậy, hữu thể nội tại đi vào các giác quan: như gió lùa vào ngọn lửa nằm trong củi khiến nó bùng cháy, Tự Ngã, nhờ sự hiện diện của mình, đánh thức các giác quan và làm cho kinh nghiệm về lạc, khổ cùng các trạng thái khác nhau phát sinh trong những mode ấy trở nên khả hữu.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Self, while distinct, experiences life through the changing modes (guṇas) of nature—sattva, rajas, and tamas. These modes generate different states and qualities (such as pleasure and pain), and the embodied Self ‘enters’ the senses to cognize them, enlivening the faculties the way wind intensifies fire in fuel.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira about the inner constitution of experience. He explains how the guṇas shape mental and sensory states and uses the wind-and-fire simile to show how the indwelling Self activates the senses.