Shloka 19
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
खं वायुमग्निं सलिल॑ तथोर्वी समन्ततो<भ्याविशते शरीरी । नानाश्रया: कर्मसु वर्तमाना: श्रोत्रादय: पञठ्च गुणान् श्रयन्ते
khaṁ vāyum agniṁ salilaṁ tathorvī samantato 'bhyāviśate śarīrī | nānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ śrotrādayaḥ pañca guṇān śrayante ||
Bhīṣma nói: Khi tự ngã mang thân xác lìa bỏ một thân, phần hư không trong thân ấy hòa tan khắp nơi vào hư không; phần gió vào gió; phần lửa vào lửa; phần nước vào nước; và phần đất vào đất. Nhưng các năng lực như thính giác—nương tựa trên những yếu tố khác nhau ấy—không tiêu tan; chúng tiếp tục vận hành theo nghiệp riêng, rồi đi sang một thân khác và lại nương vào năm đại chủng. Lời dạy này nêu rõ nhân quả đạo đức: thân thô trở về tự nhiên, còn các khí cụ vi tế vẫn tồn tại dưới quyền lực của nghiệp, mang theo sự liên tục của kinh nghiệm và trách nhiệm.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The gross body is composed of the five great elements and, at death, those elemental portions return to their cosmic sources. However, the sense-faculties and subtle instruments do not simply vanish; driven by karma they continue their functional continuity and take up a new bodily basis, explaining moral responsibility across lives.
In Bhīṣma’s instruction during the Śānti Parva, he explains the process of dying and transition: the physical constituents dissolve back into space, air, fire, water, and earth, while the operative faculties (like hearing) persist and proceed—under karmic momentum—toward another embodiment.