Shloka 125
Adhyāya 199: Karma–Jñāna Causality and the Nirguṇa Brahman
Manu’s Instruction
चतुर्भिलक्षणैहीनं तथा षड्भि: सषोडशै: । पुरुषं तमतिक्रम्प आकाशं प्रतिपद्यते
caturbhir lakṣaṇair hīnaṁ tathā ṣaḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ | puruṣaṁ tam atikramya ākāśaṁ pratipadyate ||
Virūpa nói: Vượt lên trên Puruṣa ấy, người ta đạt đến Thực tại được ví như hư không. Ở đó, bốn dấu hiệu và phương tiện tri nhận—trực giác, suy luận, so sánh, và thánh ngôn—đều không thể vươn tới; sáu “làn sóng”—đói, khát, sầu, mê, già, chết—cũng không khởi. Lại còn vượt ngoài mười sáu công cụ của kinh nghiệm hữu thân: năm căn tri, năm căn hành, năm khí (prāṇa), và ý (manas).
विरूप उवाच
Educational Q&A
Liberation is described as transcending the conditioned Puruṣa and realizing an unconditioned reality compared to space (ākāśa), where ordinary means of knowledge and the entire psycho-physical apparatus (senses, prāṇas, mind) do not operate, and where existential afflictions like hunger, grief, aging, and death do not arise.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Virūpa speaks a doctrinal verse outlining a hierarchy of realization: one goes beyond the Puruṣa and attains the ‘space-like’ ultimate, characterized negatively as beyond pramāṇas/definitions, beyond the six ‘waves’ of suffering, and beyond the sixteen instruments of embodied experience.