Shloka 96
मनुरुवाच — इन्द्रिय-मनः-ज्ञान-क्रमः
Manu on the hierarchy of senses, mind, and knowledge
मन:समाधिरत्रापि तथेन्द्रियजय: स्मृतः । राजन! यहाँ जैसा कारण सुना जाता है, वैसा आगे बताया जायगा। सांख्य और योग --इन दोनों मार्गोंमें भी मनोनिग्रह और इन्द्रियसंयम आवश्यक माने गये हैं
manaḥ-samādhir atrāpi tathendriya-jayaḥ smṛtaḥ | rājan! yathā kāraṇaṃ śrūyate tathāgre vakṣyate | sāṅkhya-yogau—anayoḥ ubhayor api manonigraha indriya-saṃyamaś ca āvaśyakaḥ manyate |
Bhishma nói: “Ở đây cũng vậy, định tâm (samādhi) và chế ngự các căn được tuyên bố là thiết yếu. Tâu Đại vương, nguyên do như đã nghe sẽ được giải thích thêm về sau. Trong cả hai con đường—Sāṅkhya và Yoga—sự nhiếp phục tâm và kỷ luật các giác quan đều được xem là không thể thiếu.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Both Sāṅkhya (knowledge/discrimination) and Yoga (practice/discipline) require the same ethical-psychological foundation: mastery of the senses and restraint of the mind, culminating in steady concentration (samādhi).
Bhishma continues instructing King Yudhiṣṭhira on dharma and the means to inner freedom, emphasizing that regardless of the chosen philosophical path, mental and sensory discipline is mandatory, and promising to explain the supporting rationale later.