Shloka 11
Śarīrin, Buddhi, and the Limits of Sense-Perception (इन्द्रियबुद्धिशरीरिविचारः)
तस्य तत् पूर्वसंरुद्धमात्मन: षष्ठमान्तरम् । स्फुरिष्यति समुदशभ्रान्ता विद्युदम्बुधरे यथा
tasya tat pūrvasaṃruddham ātmanaḥ ṣaṣṭham antaram | sphuriṣyati samudaśabhrāntā vidyud ambudhare yathā ||
Bhishma nói: Dẫu nhờ nỗ lực trước đó mà tâm cùng các giác quan đã bị chế ngự và giữ yên được một thời, hễ gặp kẽ hở nó lại bùng lên—như tia chớp bất thần lóe trong mây. Cũng vậy, tâm cứ nhiều lần xao động, lao về các đối tượng của giác quan, cho thấy việc tự chế cần sự tỉnh giác và kỷ luật bền bỉ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Temporary restraint is not final victory: even a mind subdued by effort can surge back toward sense-objects when an opportunity arises. Therefore one must practice sustained vigilance (apramāda), repeated restraint, and steady discipline rather than trusting a brief calm.
In Bhishma’s instruction in the Śānti Parva, he explains the practical difficulty of inner governance. Using the image of lightning flashing in a cloud, he describes how the mind—counted as the ‘sixth’ alongside the five senses—can suddenly become active again after having been checked, and thus needs ongoing training.