Shloka 50
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिनोपलभ्यते । प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति
pradhvastā na nivartante nivṛttir nopalabhyate | pratyakṣeṇa parokṣaṁ tad anumānena sidhyati ||
Bhīṣma giải thích: Dẫu các phẩm tính (guṇa) dường như bị tiêu diệt khi chứng ngộ Tự ngã, chúng cũng không hoàn toàn chấm dứt, vì sự “chấm dứt tuyệt đối” ấy không được thấy bằng trực giác. Điều vượt ngoài trực chứng được xác lập nhờ suy luận. Vì vậy, có bậc học giả kết luận như thế; lại có người cho rằng các guṇa dứt hẳn. Hãy cân nhắc kỹ cả hai lập trường và quyết định chân lý theo sự hiểu biết vững chắc.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes between what can be known by direct perception (pratyakṣa) and what must be known by inference (anumāna). Since the absolute cessation of the guṇas is not directly perceived, one must reason carefully about whether they truly end completely or only appear to subside.
In the Shanti Parva’s instructional dialogue, Bhishma is teaching philosophical discernment. He presents competing views about the fate of the guṇas and emphasizes reflective judgment—evaluating both sides and concluding according to one’s best understanding.