Shloka 38
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
सत्त्वक्षेत्रज््योरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयो: । सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान्
sattva-kṣetrajñayor etad antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ | sṛjate tu guṇān eka eko na sṛjate guṇān |
Bhishma nói: “Hãy quan sát kỹ sự phân biệt vi tế giữa sattva (tánh của tâm) và kṣetrajña (kẻ biết ‘cánh đồng’). Tuy cả hai đều là những nguyên lý vi tế, nhưng khác nhau rất lớn: một bên sinh ra muôn vàn phẩm tính (guṇa), còn bên kia—Chân Ngã duy nhất—không tạo ra phẩm tính và đứng ngoài sự sinh khởi ấy.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes the guṇa-producing inner nature (sattva, as part of prakṛti/antahkaraṇa) from the kṣetrajña (Ātman), which is one, witnessing, and not a producer of qualities. Ethical implication: do not identify the Self with mental qualities; cultivate discernment and detachment.
In the Shanti Parva’s instruction on liberation-oriented dharma, Bhishma continues advising Yudhishthira by explaining subtle metaphysical categories—how the mind-nature generates guṇic modifications, while the Self remains distinct—guiding the listener toward discriminative knowledge (viveka).